“HISSIYOT” LEKSIK-SEMANTIK MAYDONI BIRLIKLARINI TIL KORPUSI UCHUN PARALLEL TAGLASH TAMOYILLARI
https://doi.org/10.5281/zenodo.20377362
Kalit so‘zlar
korpus lingvistikasi, parallel korpus, teglash, leksik-semantik maydon, hissiyot, annotatsiya, semantik metama’lumot.Annotasiya
Mazkur maqolada zamonaviy korpus lingvistikasining dolzarb yo‘nalishlaridan biri — parallel korpuslarda inson ruhiyati va emotsional holatini ifodalovchi leksik qatlamni tizimlashtirish masalalari tadqiq etiladi. Tadqiqot markazida hissiyot leksik-semantik maydoniga oid birliklarni avtomatik tahlil qilish uchun semantik teglash (annotatsiya qilish) tamoyillari turadi. Inson hissiyotlarini ifodalovchi so‘z va iboralarning murakkab semantik strukturasi, ularning ko‘p ma’noliligi (polisemiya) hamda tillararo ekvivalentligini saqlashdagi kognitiv va pragmatik muammolar o‘zaro qiyosiy tahlilga tortilgan.
Maqolada semantik teglashning izchilligini ta’minlash maqsadida ierarxik tasniflash usuli taklif etiladi. Shuningdek, hissiyot birliklarining kontekstual xususiyatlari, ularning ekspressivlik darajasi (graduatsiya) va konnotativ bo‘yoqlarini korpus metama’lumotlarida aks ettirish tamoyillari ishlab chiqilgan. Tadqiqot natijalari mashina tarjimasi sifatini oshirish, sentiment-tahlil (matnning hissiy ijobiy/salbiyligini aniqlash) tizimlarini takomillashtirish hamda ikki tilli elektron lug‘atlarning semantik bazasini boyitishda nazariy va amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Tadqiqot jarayonida hissiyot birliklarini teglashda nafaqat alohida leksemalar, balki barqaror birikmalar va frazeologizmlarning ham semantik yuki hisobga olingan. Parallel matnlarda hissiyotlarning tillararo muvofiqligini aniqlashda ontologik modellashtirish usulidan foydalanilgan bo‘lib, bu turli tizimli tillarda bir xil emotsional konseptni yagona marker (teg) ostida birlashtirish imkonini beradi.
Maqolada, shuningdek, hissiyot birliklarining milliy-madaniy o‘ziga xosligi masalasiga ham to‘xtalib o‘tilgan. Ma’lum bir tilda mavjud bo‘lgan, biroq ikkinchi tilda bevosita ekvivalenti bo‘lmagan lakunar hissiyot birliklarini parallel korpuslarda teglashning maxsus algoritmlari bayon etilgan.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati
Abdurahmonova N. O‘zbek tili kompyuter lingvistikasi. – Toshkent: Nodirabegim, 2021. (O‘zbek tili korpusini yaratish va annotatsiya qilish bo‘yicha zamonaviy tadqiqot).
Fillmore, Ch. J. Frame semantics. – In Linguistics in the Morning Calm, Seoul: Hanshin Publishing, 1982. (Maqolada tilga olingan "semantik ramka" (frame) nazariyasining asosi).
Изард К. Э. Психология эмоций. – СПб.: Питер, 2009. (Hissiyotlar tasnifi va ularning lisoniy ifodalanishi bo‘yicha psixolingvistik manba).
Jurafsky, D., & Martin, J. H. Speech and Language Processing. – Pearson Education International, 2009. (Tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) va semantik teglashning texnik asoslari).
Madvaliyev A. O‘zbek tili leksikologiyasi va leksikografiyasi. – Toshkent: Mumtoz so‘z, 2017.
McEnery, T., & Hardie, A. Corpus Linguistics: Method, Theory and Practice. – Cambridge University Press, 2011. (Korpus metodologiyasi bo‘yicha tayanch qo‘llanma).
Mengliyev B., & b. O‘zbek tili korpusi: muammo va vazifalar. // Filologiya masalalari, 2019. (O‘zbek tili milliy korpusining nazariy asoslari haqida).
Pustejovsky, J. The Generative Lexicon. – MIT Press, 1995. (Leksik birliklarning semantik strukturasi va aspektual munosabatlari haqida).
Safarov Sh. Kognitiv tilshunoslik. – Jizzax: Sangzor nashriyoti, 2006. (O‘zbek tilshunosligida hissiyot va kognitiv jarayonlar tahlili).
Wierzbicka, A. Emotions across Languages and Cultures: Diversity and Universals. – Cambridge: Cambridge University Press, 1999. (Hissiyotlar semantikasi bo‘yicha dunyodagi eng asosiy manbalardan biri).
